Het is ook niet alsof je een keuze hebt. Sociale veiligheid moet. Scholen zijn verplicht alles te doen wat nodig is om ervoor te zorgen dat alle leerlingen zich veilig voelen op school. Dat staat in de Wet Veiligheid op school die sinds augustus 2015 van kracht is. Deze zorgplicht houdt in dat scholen een actief en doeltreffend veiligheidsbeleid voeren en ten minste het volgende up and running hebben: 

• een sociaal veiligheidsbeleid; 
• een meldpunt voor leerlingen en ouders;
• een beleidscoördinator;
• jaarlijkse monitoring van de veiligheidsbeleving van leerlingen.

Als school ben je vrij om zelf invulling te geven aan het veiligheidsbeleid, de maatregelen die je neemt om de veiligheid te verbeteren en het pesten tegen te gaan, en ook het instrument waarmee gemeten wordt of leerlingen zich veilig voelen op school, is een eigen keuze. Maar je hoeft het niet allemaal zelf uit te vogelen. Voor hulp in de vorm van informatie, advies en hulpmiddelen kun je terecht bij Stichting School & Veiligheid. Zo is er bijvoorbeeld een online tool waarmee je in 5 stappen het veiligheidsplan voor jouw school maakt of verbetert. 

En zoals de inspectie toezicht houdt op de kwaliteit van het onderwijs, doet ze dat ook op de naleving van wetten en regels, waaronder deze zorgplicht. Dit gebeurt aan de hand van de monitoringsgegevens van de scholen.

Maar sociale veiligheid is ook noodzakelijk voor leerlingen om zich goed te kunnen ontwikkelen en tot leren te komen. Als een leerling zich niet veilig voelt, dan gaat daar alle aandacht naartoe. Maar leerlingen die goed in hun vel zitten, een prettige omgang met andere leerlingen hebben en zich veilig voelen op school en in de groep, die zijn in staat om zich open te stellen. Er ontstaat, bijna letterlijk, ruimte in het koppie om te kunnen leren. 

Leidt sociale veiligheid dan tot betere leerresultaten? Indirect zeker. Een sociaal veilige omgeving bevordert het welbevinden van leerlingen. En welbevinden en leerresultaten kunnen niet los van elkaar worden gezien, zo blijkt uit herhaald onderzoek, onder andere uitgevoerd door onderwijswetenschappers als Robert Marzano en John Hattie. Maar het omgekeerde is ook waar: goed onderwijs stimuleert het welbevinden van kinderen. De relatie tussen welbevinden en leerresultaten is dus dynamisch en wederkerig. 

Maar de school als geheel profiteert ook van een sociaal veilige(r) leeromgeving. De praktijk leert dat het leidt tot betere samenwerking en dynamiek in het team, een verhoogd welzijn van leerkrachten, een hogere onderwijskwaliteit, sterkere banden met ouders en tot een positieve reputatie van de school, met alle positieve gevolgen van dien.

Marzano, we noemden hem al eerder, identificeerde op basis van een meta-analyse van meer dan 1000 onderwijsonderzoeken 4 factoren die de meeste impact hebben op de sociale veiligheid in de groep, en daarmee dus op de leerresultaten van je leerlingen. Wij hebben deze factoren hier en daar wat uit elkaar getrokken vanwege de duidelijkheid en komen zo tot 9 concrete tips voor een sociaal veilige(r) leeromgeving bij jou op school: 

1. Stel samen de groepsregels op. Je leerlingen voelen zich dan meer verantwoordelijk. Beschrijf het gewenste (positieve) gedrag en maak de regels zichtbaar in de klas. 
2. Creëer routines. Het geeft structuur en voorspelbaarheid, en daarmee rust en helderheid. Denk aan de manier waarop je je leerlingen aan het begin van de dag welkom heet. Of de manier waarop je een les afsluit. En weten je leerlingen wat er tijdens de les van hen verwacht wordt, wat ze gaan leren en waarom ze deze les krijgen? 
3. Wees zo veel mogelijk proactief in je aanpak van ordeverstorend gedrag. Zo voorkom of stop je het vroegtijdig. Denk aan duidelijke gedragsinstructies aan het begin van een nieuwe dag of activiteit, of door te corrigeren op een non-verbale manier. 
4. Investeer in je relatie met je leerlingen. Laat je leerlingen merken met wat je zegt en wat je doet dat je oprecht geïnteresseerd bent in hen en in hun leerprestaties. 
5. Stimuleer het positieve contact tussen leerlingen. Zet gedurende het hele schooljaar coöperatieve werkvormen in, zodat je leerlingen blijven oefenen met en groeien in het samenwerken, naar elkaar luisteren, begrip te tonen en conflicten oplossen. 
6. Wees je bewust van je eigen handelen en de onderliggende beweegredenen. Voorkom routinematig handelen. Vat storend gedrag niet persoonlijk op. Zoek naar verklaringen voor het gedrag en pak deze aan.
7. Zorg voor jezelf. Deel je successen en je zorgen met anderen. 
8. Geef het goede voorbeeld en kom je afspraken na. Verbindt consequenties aan het gedrag van leerlingen, zeker in het begin van het schooljaar, die zich niet aan de afspraken houden. 
9. Werk samen met ouders. Het welbevinden en de leerprestaties van leerlingen nemen toe als ouders betrokken zijn bij de school. Zorgen voor open communicatielijnen, te beginnen met de startgesprekken aan het begin van het schooljaar, en organiseer eens een ouderavond over sociale veiligheid op school, zodat ze kunnen meepraten en -denken. En zorg dat ouders het veiligheidsbeleid van de school kennen en het meldpunt weten te vinden. 

Deze opsomming klinkt je vast niet helemaal vreemd in de oren. Tijdens de afgelopen Gouden Weken heb je hiervoor de basis gelegd. Nu is het tijd om door te pakken. Achterover leunen is er niet bij. Nou ja, je mag best iets meer afstand nemen dan je in het prille begin van het schooljaar hebt gedaan, maar een veilige leeromgeving blijft jouw aandacht en bemoeienis nodig houden. Blijf alert zodat je ziet wat er gebeurt in de groep, blijf duidelijk en voorspelbaar, het positieve gedrag benoemen en ordeverstorend gedrag aanpakken, investeren in je relatie met je leerlingen en in je eigen professionele handelen.