Evalueren is essentieel in het onderwijs, omdat het je helpt te beoordelen of en hoe goed een bepaalde aanpak werkt. Het richt zich op het meten van de leerresultaten van leerlingen, de effectiviteit van de leermiddelen en de kwaliteit van de onderwijsprocessen. Door deze resultaten te vergelijken met vooraf gestelde doelen of criteria bepaal je of de doelen zijn bereikt. De volgende vragen kun je zo beantwoorden:

• Werkt dit? 
• Hoe goed werkt dit? 
• Zijn de doelen bereikt?

Analyseren gaat een stap verder. Het richt zich op het begrijpen van de onderliggende oorzaken en patronen die invloed hebben op de leerresultaten, het helpt bij het ontleden van complexe problemen en het identificeren van specifieke gebieden die verbetering behoeven. Vragen die bij analyseren aan bod komen zijn onder andere: 

• Waarom presteren sommige leerlingen beter dan anderen?
• Welke factoren beïnvloeden de leerresultaten het meest?

Evaluatie zonder analyse geeft een algemeen beeld van de resultaten. Het mist de diepgang om tot waardevolle inzichten te komen en een echt effectieve aanpak vast te stellen en uit te voeren. 

De onderwijsinspectie verwacht ook meer dan alleen een beoordeling of waardering van de situatie. In de standaard Zicht op ontwikkeling en begeleiding (OP2) staat: “Wanneer individuele of groepen leerlingen niet genoeg lijken te profiteren van het onderwijs, analyseert de school waar de ontwikkeling stagneert en wat mogelijke verklaringen hiervoor zijn. Vervolgens bepaalt zij wat er nodig is om op eventuele achterstanden of voorsprongen in de ontwikkeling van leerlingen in te spelen.”

Hier benoemt de inspectie dus de noodzaak om verder te kijken en je in je evaluaties niet te beperken tot de vaststelling of iets wel of niet gewerkt heeft. Het is bovendien een van de dingen die scholen met hoge opbrengsten voor taal en rekenen altijd doen, zo constateerde de inspectie op basis van onderzoek: deze scholen maken grondige analyses van de resultaten op school-, groeps- en leerlingniveau en zetten conclusies om in concrete verbeteracties en afspraken.

Maar op veel scholen wordt er nog te vaak alleen naar de resultaten gekéken, om vervolgens gelijk over te gaan op handelen. Echter, er ontstaat pas zicht op ontwikkeling en grip op het proces als je de opgedane kennis over je leerling, groep of school analyseert. Dat doe je door eerst goed bij de resultaten - niet alleen de resultaten van de lvs-toetsen, maar ook de methodetoetsen en observaties - stil te staan en dat gaat het beste door een cyclische werkwijze te volgen. Zo word je ‘gedwongen’ om elke keer de juiste stappen te zetten: 

• je analyseert de leerresultaten en bekijkt welke leerlingen je voor je hebt;
• je richt op basis daarvan je onderwijs in;
• je voert de gekozen aanpak uit;
• je evalueert de leerresultaten van je leerlingen.

Een voorbeeld van de cyclische werkwijze is de READ-cyclus. De R staat voor Resultaten, de E voor Evaluatie, de A voor de Aanpassingen en de D voor Doen. Deze stappen laten je op basis van de evaluatie de aanpak bijstellen en alle stappen (de analyse) opnieuw doorlopen. Zo staat alles in dienst om leerlingen beter te begrijpen en te bepalen hoe je het onderwijs gaat inrichten.