Onze tijdmachine vertoont kuren. We controleren het oliepeil, vullen de brandstof aan, schoppen een paar keer tegen de wielen en dan komt ons vervoermiddel weer op gang. We vermoeden enige weerzin om terug te keren naar de periode die voor veel Nederlanders niet de leukste is om op terug te kijken. Maar je kunt je voorstellen dat het voor datawetenschappers iets anders ligt. 

We landen in 2020. In maart gaan de scholen dicht, in juni weer open. Laat dat nu precies de periode zijn tussen de M- en de E-toetsen. Daarmee ontstaat er iets zeldzaams: een natuurlijk experiment, waarmee we de leergroei in coronatijd kunnen vergelijken met dezelfde periode in andere jaren. Zo is het voor het eerst mogelijk om te meten wat de impact van schoolsluiting op de leerresultaten is. 

In de zomer gaan we met wetenschappers van de Universiteit van Oxford aan de slag. Zij doen de analyses op geanonimiseerde gegevens, wij helpen hen om de context te begrijpen en de data te duiden. De conclusie is schrikbarend: de leervertraging als geheel is significant, vooral bij kinderen van praktisch opgeleide ouders. Zij hebben in de 6 maanden dat de scholen gesloten waren, bijna niets geleerd. 

De onderzoeksresultaten worden gepubliceerd in PNAS, een van de meest prestigieuze onderzoekstijdschriften in de wereld, er komen vervolgstudies en er is veel aandacht in kranten en tijdschriften in binnen- en buitenland. Jelte: “Ook als jonge organisatie in Nederland, met voornamelijk inzichten in Nederlandse data en Nederlandse scholen, kun je dus het verschil maken door samen te werken met de wetenschap. Dit onderzoek is letterlijk de basis geweest voor beslissingen van ministeries en het onderwijs wereldwijd: sluiten we de scholen of niet? Zulke impact is mooi en daar doen we het voor.”

Een jaar na het begin van corona wil OCW graag weten wat de impact van corona op het onderwijs is geweest, zodat ze de Tweede Kamer daarover kunnen informeren. De ambtelijke staf van Minister Slob benadert Leeruniek voor dit onderzoek, omdat ze snel inzichten willen hebben van wetenschappelijk topniveau. We verdiepen en actualiseren het  eerdere onderzoek en publiceren dit vervolgens samen met de onderzoekers van Oxford.

De timing blijkt cruciaal. De minister werkt aan plannen om de leervertragingen aan te pakken. Ons onderzoek, samen met een analyse van Cito, vormt de onderbouwing voor het Nationaal Programma Onderwijs: een ongekende investering van 8.5 miljard euro in het onderwijs, waarvan 5.8 miljard naar het primair onderwijs gaat. Het doel is om scholen te helpen om leervertraging in te lopen en om het welzijn van leerlingen en leraren te versterken.

Voor ons is dit ook een uniek kijkje achter de schermen bij OCW. We zien hoe hard er om de middelen wordt gestreden, niet alleen tussen partijen, maar ook tussen ministeries. Zelfs voorstellen die nu absurd lijken, zoals het idee om alle kinderen een jaar te laten doubleren, worden serieus overwogen. Gelukkig spreken de cijfers voor zich en toont OCW realiteitszin: scholen krijgen veel vrijheid om de extra middelen naar eigen inzicht te investeren om zo het verschil voor miljoenen leerlingen te maken. 

We onderzoeken mogelijke verklaringen. Ligt het aan de schoolweging? De wijk waarin de school staat? De sociaal-economische context? Geen van deze factoren lijkt doorslaggevend. Scholen met vergelijkbare omstandigheden laten sterk uiteenlopende resultaten zien. Bij één bestuur ontdekken we dat scholen die met Leeruniek werken, minder leervertraging hebben dan scholen die dat niet doen. Jelte: “Het is een mooie aanwijzing dat wendbaarheid of adaptiviteit en cyclisch werken verschil kunnen maken in crisistijd.”

Het leidt tot een werkhypothese die we heel graag nog eens willen onderzoeken, namelijk: is het vermogen om je snel aan te passen - van leerkracht tot bestuurder - de belangrijkste verklaring van de mate waarin het onderwijs aansluit op de behoeften van leerlingen en dus de mate waarin groei geborgen blijft, ondanks allerlei externe krachten zoals de coronacrisis? Dát is de fundamentele filosofie achter cyclisch werken, een filosofie die elders al ‘bewezen effectief’ is. 

Al langere tijd vragen besturen ons: mogen wij ook een dashboard? Lang waren we terughoudend om hier volmondig ‘ja’ op te zeggen. Onze overtuiging is immers: onderwijsverbetering is een bottum-upproces. Het begint bij de school en niet omdat een bestuur het oplegt. Maar corona brengt ook hier verandering. We zien bij besturen veel handelings- en inzichtsverlegenheid. Hoewel zij verantwoordelijk zijn voor de onderwijskwaliteit, missen zij vaak de juiste instrumenten om vooruit te kijken. Jelte: “Besturen hebben vooral ‘beslagen’ achteruitkijkspiegels: ze weten hoe het ging, maar niet waar ze naartoe gaan. Daardoor zijn ze vooral reactief, terwijl ze juist proactief willen sturen.”

Om besturen toch ook te helpen, doen we onderzoek om bestuurlijke uitdagingen beter te begrijpen en te leren wat zij echt nodig hebben. Het leidt tot een nieuw aanbod: de Uitstroomprognose, bestuurlijke toegang tot schoolinzichten, uiteraard met toestemming van de scholen, op maat gemaakte projecten en vooral een inhoudelijke samenwerking die voortkomt uit de vraagstukken van besturen.

Jelte: “Onze aanpak sluit aan bij de complexiteit van het onderwijs: een dynamisch systeem waarin leerkrachten, de schoolleiding en besturen elkaar wederzijds beïnvloeden. Alleen door samen te leren en te werken vanuit wat er echt speelt, kunnen we het onderwijs beter maken.”

Nog eenmaal stappen we in de tijdmachine. Deze keer zetten we koers naar 2024. Terwijl onze bestemming steeds dichterbij komt, praten we over onze missie en hoe die in al die jaren hetzelfde is gebleven: we zetten ons in voor één duidelijk doel en dat is een goed vooruitzicht en perspectief voor iedere kind. Alles wat we doen draagt bij aan deze missie. 

Jelte: “Tijdens de coronaperiode realiseren we ons dat er veel cruciale onderzoeksvragen zijn, bijvoorbeeld over wat nu precies het werkzame mechanisme is achter cyclisch werken. Deze vragen zijn nog onduidelijk of onvoldoende beantwoord, terwijl ze juist nodig zijn om het onderwijsveld vooruit te helpen.”

We zien ook dat universiteiten en hogescholen vaak mooie onderzoeksvragen formuleren, maar dat ze soms te theoretisch zijn en niet altijd aansluiten bij wat scholen in de praktijk echt nodig hebben. Omgekeerd vinden scholen het lastig om hun praktische vragen te vertalen naar fundamenteel of toegepast wetenschappelijk onderzoek. 

Corona leerde ons dat Leeruniek juist daar de verbinding kan leggen: we kennen zowel de praktijk als de wetenschap goed genoeg om een brug te slaan tussen beide werelden. Daarom willen we die brugfunctie versterken en zoeken we actief naar manieren om kennisontwikkeling mogelijk te maken die niet vanzelfsprekend door beleidsmakers, wetenschappers of praktijkmensen alleen wordt ingevuld. 

Jelte: “Concreet betekent dit dat Leeruniek, samen met schoolbesturen, onderzoeksvragen formuleert en optreedt als kennismakelaar tussen de praktijk en wetenschappers. We halen experts erbij die je juiste kennis en methodes in huis hebben, ook buiten de traditionele onderwijswetenschappen.”